Najstarsze świadectwa: karty do gry docierają do Europy
Europa poznaje karty do gry
Karty do gry dotarły do Europy z Azji w XIV wieku1. Najwcześniejszy miejski zakaz kart odnotowano w Bernie w 1367 roku. Wkrótce pojawiły się przepisy antyhazardowe, co świadczy o tym, jak szybko rozprzestrzeniała się nowa gra. Niewiele zwykłych średniowiecznych kart przetrwało, ponieważ używano ich do całkowitego zużycia. To, co przetrwało, to zwykle materiał luksusowy: ręcznie malowane, zamawiane talie zdobione drogimi pigmentami oraz złotem lub srebrem.
Dokumenty wzmiankujące karty do gry pojawiają się od około 1375 roku. Tarot pod nazwą „triomphe” jest wspominany dopiero od początku XV wieku. Ta rozbieżność czasowa ma znaczenie: karty do gry istniały w Europie przez dziesięciolecia, zanim w zapisach pisemnych pojawiło się coś, co przypominało tarota.
Wczesny zapis, nie pierwszy
Zapis dworski z Ferrary z 1442 roku wspomina grę jako carte da trionfi lub triumphorum ludus, „karty triumfu”2. Starsze katalogi traktowały tę notatkę jako pierwszą wzmiankę. To wczesny zapis, ale nie najwcześniejszy. 16 września 1440 roku notariusz Giusto Giusti z Anghiari napisał, że podarował Sigismondo Pandolfo Malatestie talię naibi a trionfi wykonaną dla niego we Florencji. Nerida Newbigin opublikowała transkrypcję tego dziennika w 2002 roku. Historyk kart Thierry Depaulis rozpoznał później ten wpis jako najwcześniejszy znany pisemny zapis kart triumfu. Znana talia tarota ostatecznie ustaliła się na około 78 kart: 22 atuty, w tym Głupiec, i 56 kart w kolorach. Wczesne talie i warianty regionalne nie zawsze stosowały ten układ. Cztery kolory pochodziły ze świata islamu, ale zasada atutów była europejskim wynalazkiem. Około 1500 roku termin tarocchi pojawia się w księdze rachunkowej dworu w Ferrarze, a francuskie słowo „tarot” jest udokumentowane w 1505 roku2.
Tarot jako XV-wieczna włoska gra karciana
Gra w lewy i elitarny mecenat
Wczesny tarot służył do gry w lewy lub hazardu, a nie do wróżenia. Nie ma dowodów, że tarot został wynaleziony do celów okultystycznych lub używany do wróżbiarstwa przed XVIII wiekiem3. XV-wieczny nierozcięty arkusz tarota z północnych Włoch, prezentowany na wystawie w Metropolitan Museum of Art, został pierwotnie wykonany do gry w lewy. Według badań Michaela Dummetta historia zasad tarota jest obecnie znana, z wyjątkiem jego początków.
Warianty regionalne
Główne włoskie ośrodki to Mediolan, Ferrara i Bolonia. Każdy miał własny model talii i styl gry. Do wariantów na początku XVI wieku należały florenckie minchiate (dodające 19 dodatkowych atutów) oraz bolońskie tarocchino (pomijające karty liczbowe od 2 do 5). Ręcznie malowane luksusowe talie krążyły obok tańszych talii drzeworytniczych i drukowanych.
Wczesne zachowane talie: karty Visconti-Sforza
Trzy luksusowe talie
Najstarsze zachowane iluminowane włoskie talie tarota to trzy talie Visconti-Sforza, wykonane w połowie XV wieku dla elitarnych mecenasów4. Przypisuje się je zwykle Bonifaciowi Bembo i jego warsztatowi, choć atrybucja ta nie jest pewna; jeden z badaczy zaproponował zamiast tego Francesco Zavattariego. Karty odznaczają się bogatą paletą barw i misternie zdobionymi, pozłacanymi tłami.
Te talie zachowały się w kolekcjach muzealnych i bibliotecznych:
| Talia Visconti-Sforza | Obecne miejsce przechowywania |
|---|---|
| Talia 1 | Beinecke Rare Book and Manuscript Library na Uniwersytecie Yale |
| Talia 2 | Pinacoteca di Brera, Mediolan |
| Talia 3 | Morgan Library & Museum, Nowy Jork; Accademia Carrara, Bergamo; prywatna kolekcja włoska |
To luksusowe, ręcznie malowane i pozłacane artefakty stworzone do gry, a nie dowód wczesnego wróżenia.
Rozproszenie i konserwacja
Jedna talia Visconti-Sforza została później podzielona między Morgan Library & Museum, Accademia Carrara i prywatną kolekcję włoską; osobne talie znajdują się w Yale i Pinacoteca di Brera. Wiosną 2020 roku konserwatorzy, badacze konserwacji i kuratorzy ze Stanów Zjednoczonych i Włoch rozpoczęli wspólny projekt mający na celu porównanie trzech talii. Celem było zidentyfikowanie i porównanie składu talii oraz zbadanie ich materiałów i technik.
Tak zwany tarot Karola VI prawdopodobnie pochodzi z Bolonii. Dziewiętnastowieczna identyfikacja tych kart jako należących do własnej talii Karola VI jest obecnie odrzucana jako błędna.
Dworska i renesansowa ikonografia w kartach atutowych
Petrarka i procesje alegoryczne
Ikonografia tarota czerpie ze średniowiecznych chrześcijańskich, humanistycznych i dworskich wyobrażeń, zwłaszcza z procesji alegorycznych i Trionfów Petrarki. Termin „triomphe” dla atutów nawiązuje do dzieła Petrarki, choć sekwencja atutów przypomina bardziej alegoryczną procesję lub maskaradę niż sam poemat. Głupiec to specjalny nienumerowany atut, czasami oznaczany numerem 0.
Cztery tradycyjne kolory — miecze, buławy, kielichy i monety — wywodzą się ze świata islamu. Natomiast atuty powstały w Europie. Z Mediolanu tarot rozprzestrzenił się do Francji, Szwajcarii, Niemiec i reszty Europy.
Brak starożytnych egipskich korzeni
Atuty są zasadniczo europejskie, a nie starożytne egipskie. Twierdzenie, że karty tarota były kartami starożytnej Księgi Thota, jest późniejszą konstrukcją okultystyczną, a nie udokumentowaną historią. Narracja Court de Gébelina o egipskim pochodzeniu, która pojawiła się dopiero pod koniec XVIII wieku, jest nie do obrony z historycznego punktu widzenia i została później obalona przez egiptologię. Kiedy dziś widzisz talię tarota o tematyce egipskiej, patrzysz na współczesną warstwę okultystyczną, a nie na początki tarota.
XVIII-wieczny zwrot okultystyczny: Court de Gébelin i Etteilla
Court de Gébelin i Księga Thota
Okultystyczna reinterpretacja końca XVIII wieku rozpoczęła się od Antoine’a Court de Gébelina, protestanckiego pastora i masona w Paryżu. W ósmym tomie swojego Le Monde primitif odczytał alegorie tarota jako egipskie hieroglify tworzące „Księgę Thota”. Tom datowany jest na 1781 rok w jednym źródle i na 1782 w innym; dokładna data publikacji pozostaje w źródłach nierozstrzygnięta.
Court de Gébelin zetknął się z tarotem za pośrednictwem wdowy po filozofie Helvétiusie. Jego dzieło było bestsellerem epoki. Ale jego historia o egipskim pochodzeniu to legenda z XVIII wieku, a nie udokumentowana historia. Źródła akademickie i biblioteki narodowe uznają to twierdzenie za nie do obrony historycznie.
Publiczne wróżbiarstwo Etteilli
Etteilla to pseudonim Jeana-Baptiste’a Alliette’a (1738–1791). Opublikował co najmniej dziesięć książek o swojej osobistej interpretacji tarota w latach 1783–1786. Wcześniej odręcznie opisywał i zmieniał zwykłe taroty, zamiast tworzyć nową talię.
W 1788 roku Etteilla wydał swój „poprawiony” tarot rytowany, sfinansowany przez Société des interprètes du Livre de Thot. Talia zaczęła krążyć od marca 1789 roku. Etteilla twierdził, że figury tarota to zniekształcone strony Księgi Thota, i przerysował je z egipskimi motywami, takimi jak obeliski, krokodyle i litera T oznaczająca Thota. Włączył także astrologię do talii. Są to twierdzenia okultystyczne, a nie dowód egipskiego pochodzenia.
Po śmierci Etteilli w grudniu 1791 roku uczeń, Melchior-Montmignon D’Odoucet, próbował przejąć jego sukcesję. Niektóre zachowane egzemplarze talii Etteilli pokazują, że D’Odoucet odręcznie wpisał swoje imię i adres na wydrukowany adres mistrza.
Etteilla bywa nazywany pierwszym zawodowym tarocistą, ale to twierdzenie przypisuje się anonimowym historykom i nie powinno być traktowane jako ustalony fakt. Pogląd, że jako pierwszy nadał kartom i rozkładom znaczenia wróżbiarskie, jest podobnie opinią naukową, a nie udowodnionym faktem.
Francuskie tradycje okultystyczne: Lévi i Wirth
Korespondencje kabalistyczne
Éliphas Lévi powiązał 22 Wielkie Arkana z 22 literami hebrajskimi, a cztery kolory (Małe Arkana) z czterema literami tetragrammatonu (czteroliterowego imienia Boga). Pierwszy atut, Bateleur lub Mag, skojarzył z pierwszą literą hebrajską, alef. To późniejsza interpretacja okultystyczna, a nie historyczne pochodzenie tarota. Termin „arkana” jako słowo tarota spopularyzował Paul Christian, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Jean-Baptiste Pitois.
Kabalistyczna lektura Léviego wpłynęła na młodsze pokolenie okultystów, którzy ją przyjęli, odrzucając historię o egipskim pochodzeniu. System korespondencji pozostaje warstwą interpretacyjną, a nie faktem historycznym.
Kabalistyczne atuty Wirtha z 1889 roku
Oswald Wirth narysował i opublikował pierwszy zestaw 22 kabalistycznych arkanów w 1889 roku, umieszczając literę hebrajską na każdym atucie. Był masonem. Jego talia została nazwana kabalistycznym tarotem „średniowiecznych imagiers”. W 1909 roku ukazało się Le Tarot divinatoire Papusa z ilustracjami Jean-Gabriela Goulinata, kontynuując francuską tradycję tarota okultystycznego.
Talia Rider-Waite-Smith i Pamela Colman Smith
Przełom 1909 roku
Talia Rider-Waite-Smith została opublikowana w 1909 roku, stworzona z inspiracji Arthura E. Waite’a i zilustrowana przez Pamelę Colman Smith5. Była to jedna z dwóch kompletnych 78-kartowych talii tarota, które ukazały się w tym roku; drugą była Le Tarot divinatoire Papusa. Talia ta wywarła międzynarodowy wpływ i jest dziś powszechnie używana jako współczesny tarot ezoteryczny. Była często wznawiana i naśladowana.
Ilustracje Pameli Colman Smith
Pamela Colman Smith, ilustratorka wymieniona w publikacji Ridera z 1909 roku, nadała talii charakter swoimi ilustracjami.
Można dostrzec kontrast z Głupcem. We wczesnym tarocie Głupiec jest nienumerowanym outsiderem, specjalnym atutem bez numeru. Głupiec z talii Rider-Waite-Smith to karta z 1909 roku, a nie XV-wieczna karta do gry. Jej późniejsze warstwy interpretacyjne należą do tej współczesnej talii, a nie do początków tarota.
Podobne porównanie sprawdza się w przypadku Umiarkowania. Karta historyczna należy do dworskiej alegorii wczesnych atutów, podczas gdy wersja Rider-Waite-Smith z 1909 roku należy do współczesnej tradycji interpretacyjnej. Jeśli chcesz poznać pełną współczesną interpretację, możesz zapoznać się z nią na stronie znaczenia karty Umiarkowanie.
Współczesny rozwój tarota i dziedzictwo historyczne
Powrót do Marsylii i współczesne wróżbiarstwo
W 1930 roku francuski producent B.-P. Grimaud opublikował „Ancien Tarot”, wspierając powrót do tradycji tarota marsylskiego. Współczesny tarot obejmuje obecnie wiele talii o charakterze interpretacyjnym i różne zastosowania, ale jego udokumentowane pochodzenie pozostaje grą karcianą.
Muzea i historia krytyczna
Kolekcje muzealne, publikacje akademickie i źródła pierwotne umożliwiają oddzielenie udokumentowanych dowodów od późniejszych twierdzeń okultystycznych. Tarot jako skarbnica starożytnej wiedzy lub narzędzie nieświadomości to późniejsza tradycja interpretacyjna, a nie ustalony fakt historyczny.
Zamek skrzyżowanych przeznaczeń Itala Calvina wykorzystywał obrazy tarota Visconti i marsylskiego jako literackie narzędzia do generowania opowieści. To jeden z przykładów kulturowego zasięgu tarota poza grą i wróżbiarstwem. Aby uzyskać praktyczny przegląd tego, jak współczesne znaczenia opierają się na tych warstwach, zobacz przewodnik Znaczenia wszystkich 78 kart tarota.